Regiony koszykarskie w Polsce
Tradycje wyrobu koszyków z wikliny są w Polsce silnie zlokalizowane. Trzy regiony wyróżniają się szczególnie bogatym dziedzictwem rzemiosła:
- Podkarpacie (okolice Rudnika nad Sanem) — największy historyczny ośrodek wikliniarstwa w Polsce. Wyroby z tego regionu cechuje jasna barwa (wiklina obierana) i precyzyjny splot.
- Mazowsze (okolice Nowego Dworu Mazowieckiego) — tradycja wyrobu koszy transportowych i koszyków rolniczych, zazwyczaj z ciemniejszej, nieobranej wikliny.
- Kotlina Kłodzka (Dolny Śląsk) — wikliniarstwo powiązane z tradycjami sudeckimi; wyroby o nieco grubszym splocie, często z dodatkami z korzeni i tataraku.
Wzory zdobnicze i ornamentalne
Zdobienie wiklinowych wyrobów może być wbudowane bezpośrednio w splot lub nakładane po jego zakończeniu. Do najczęstszych technik ornamentalnych należą:
Wzory kolorowe
Przez użycie wikliny barwionej (brązowej, czerwonej lub czarnej) obok naturalnej białej rzemieślnik może tworzyć geometryczne wzory: pasy poziome, romby, krzyże i spirale. Tradycja barwienia wikliny jest szczególnie silna na Podkarpaciu, gdzie do barwienia używano kory dębowej lub kory olchowej.
Wzory plecionkowe
Sam splot — przez zmianę jego gęstości i kierunku — może tworzyć efekt wzoru. Splot schodkowy daje efekt krat, splot zwykły z rozrzedzeniami tworzy ażurowe pola. Tego rodzaju wzory spotykane są w koszyczkach dekoracyjnych i tray'ach na owoce.
Fot. Wikimedia Commons / CC — faktura i splot w tradycyjnym wyrobie wiklinowym.
Tradycje obrzędowe i użytkowe
Koszyki wiklinowe przez wieki pełniły w Polsce nie tylko funkcję użytkową, ale też obrzędową. Do dziś w wielu regionach zachował się zwyczaj wyplatania specjalnych wielkanocnych koszyków (tzw. koszyczków wielkanocnych), w których zanosi się pokarmy do poświęcenia. Są to zazwyczaj drobne wyroby o delikatnym splocie i ozdobnym borcie.
Na obszarach górskich — w Karpatach — koszyki służyły do przenoszenia siana, owoców i nabiału. Wymagały dużej wytrzymałości mechanicznej, dlatego wyplatano je z grubszych prętów i grubszym splotem niż koszyczki równinne.
Przekaz międzypokoleniowy i zanikanie tradycji
Przez większość XX wieku wikliniarstwo było w Polsce rzemiosłem zarobkowym. Zakłady rzemieślnicze, zwłaszcza w Rudniku nad Sanem, zatrudniały dziesiątki rzemieślników pracujących na akord. Po transformacji ustrojowej lat 90. popyt na masowe wyroby wiklinowe znacznie zmalał — konkurencja plastikowych pojemników wyparła wiele tradycyjnych form koszyków użytkowych.
Dziś wikliniarstwo przeżywa odbudowę zainteresowania w kontekście rzemiosła artystycznego i rękodzieła. Warsztaty wikliniarskie organizowane przez domy kultury, muzea i prywatnych rzemieślników przyciągają osoby szukające alternatywy dla masowej produkcji.
Ochrona dziedzictwa wikliniarskiego
Muzea etnograficzne w Polsce — m.in. Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie — gromadzą kolekcje wyrobów wiklinowych z różnych regionów. Stanowią one cenny materiał dokumentacyjny dla badaczy rzemiosła i wzornictwa ludowego.
Część technik i wzorów jest opisana w dostępnych publicznie archiwach fotograficznych i opracowaniach muzealnych. UNESCO w ramach Konwencji o ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku stworzyło ramy dla dokumentowania i przekazywania takich tradycji.