Przygotowanie surowca
Podstawowym materiałem w wikliniarstwie są jednoroczne pędy wierzby, głównie Salix viminalis (wiklina wieloletnia) i Salix purpurea. W Polsce uprawy wiklinowe koncentrują się w dolinie Warty, na Mazowszu oraz w okolicach Rudnika nad Sanem, gdzie rzemiosło to ma wielopokoleniową tradycję.
Pędy zbiera się późną jesienią po opadnięciu liści lub wczesną wiosną przed pękaniem pąków. Surowy materiał wymaga obróbki: może być stosowany w stanie naturalnym (brązowy), po obgotowaniu i oskórowaniu (biały) lub po korze po wysuszeniu (zielony). Każdy z tych rodzajów daje wyrobowi odmienną fakturę i barwę.
Wiklina zbierana w odpowiednim terminie, właściwie namoczona i elastyczna — to fundament dobrego wyrobu. Surowiec nieodpowiednio przygotowany pęka już przy pierwszym zagięciu.
Splot płaski i splot skośny
Splot płaski (nazywany też splotem prostym lub tkackim) polega na przeplataniu wici na przemian — raz nad, raz pod pionowymi prętami osnowy. To najprostsza i najczęściej stosowana metoda przy wyrobie koszyków prostokątnych, skrzynek i tac. Osnowa to pionowe pręty tworzące szkielet wyrobu; wici to poziome pasma przeplatane przez rzemieślnika.
Splot skośny powstaje przez przesuwanie punktu startu każdego rzędu o jeden pręt osnowy. W efekcie na powierzchni koszyka tworzą się ukośne linie. Technika ta wymaga większej precyzji i jest stosowana głównie przy wyrobach dekoracyjnych lub fotelach ogrodowych.
Fot. Geograph / CC BY-SA 2.0 — sploty widoczne na gotowym wyrobie.
Technika spiralna
W technice spiralnej wici owijają się ciągłą spiralą wokół centralnego rdzenia lub kolejnych warstw. Metoda ta jest charakterystyczna dla koszyków okrągłych, kapeluszy i specjalnych pojemników. Nie wymaga osobnej osnowy — rdzeniem służy samo zwinięte pasmo wiklinowe lub rdzeń z twardszego materiału.
Rodzaj spiralnego splotu zwany techniką pętlową (ang. coil basketry) spotykany jest też w zachodniej Małopolsce, gdzie łączy go się z barwieniem wici na brązowo lub czerwono przy użyciu tradycyjnych barwników roślinnych.
Splot żeberkowy
Splot żeberkowy (rybacki) tworzony jest przez ułożenie kilku mocnych prętów w kształcie żeber i przeplatanie ich wicią w specyficznym rytmie. Daje efekt wyraźnych, grubych żeber wystających ponad powierzchnię. Spotykany przy wyrobie koszy transportowych — niegdyś używanych do noszenia ziemniaków, ryb i owoców.
Wykończenie krawędzi i dna
Każdy koszyk wymaga starannego zakończenia górnej krawędzi (borta). Najczęściej stosuje się bort zawijany, w którym pręty osnowy są zaginane i wplatane z powrotem w ściankę wyrobu. Bardziej ozdobne wykończenia to bort warkoczowy i bort spiralny.
Dno koszyka może być wyplatane bezpośrednio z wiklinowych prętów ułożonych w kratę lub okrąg albo opierać się na drewnianej podstawie z wyciętymi otworami, przez które przepuszcza się pręty osnowy.
Tradycyjne narzędzia rzemieślnicze
- Dziubiło — stalowe lub drewniane narzędzie do rozdzielania splotów i wsuwania nowych wici.
- Ciupak — drewniana forma-kloc służąca jako podpora przy wyrobie dna.
- Nożyk wiklinowy — krótki, zakrzywiony nóż do przycinania wici.
- Wanna lub koryto — do moczenia wikliny przed pracą.
Polska tradycja w kontekście regionalnym
Rudnik nad Sanem (województwo podkarpackie) jest uważany za jedno z głównych historycznych centrów wikliniarstwa w Europie Środkowej. Tradycja wyrobu koszyków sięga tu co najmniej XVIII wieku. Ekspozycje tematyczne prezentuje m.in. Muzeum Regionalne w Stalowej Woli.
Analogiczne ośrodki rzemiosła wikliniarskiego istniały też w Mazowszu (okolice Nowego Dworu Mazowieckiego) oraz w Kotlinie Kłodzkiej. Regionalne różnice dotyczą przede wszystkim rodzaju użytej wikliny, koloru wyrobów i wzorów zdobniczych.