Historia meblarstwa wiklinowego w Polsce
Meble wiklinowe w Polsce pojawiły się jako wyroby użytkowe już w XIX wieku, wraz z rozwojem letniskowej kultury mieszczańskiej. Fotele, leżanki i stoliki wiklinowe były typowym wyposażeniem werend, ogrodów i miejscowości wypoczynkowych nad Wisłą i w Tatrach.
Po II wojnie światowej produkcja mebli wiklinowych odbywała się głównie w spółdzielniach rzemieślniczych na Podkarpaciu. Eksport na rynki zachodnie (głównie do Niemiec i Austrii) był dla tych spółdzielni istotnym źródłem dewiz. Wiklinowe fotele ogrodowe „Made in Poland" trafiały wówczas do zachodnioeuropejskich domów towarowych.
Konstrukcja mebli wiklinowych
Meble wiklinowe różnią się od koszyków przede wszystkim sposobem budowy szkieletu. Koszyk ma wbudowaną osnowę z prętów wiklinowych; fotel lub sofa potrzebuje osobnego, nośnego szkieletu.
Szkielet drewniany lub metalowy
Tradycyjny fotel wiklinowy ma stelaż z grubych prętów wierzbowych lub leszczynowych o średnicy 15–25 mm, połączonych wiązaniami z cieńszych pasm wiklinowych albo klejonymi złączami. Współczesne meble coraz częściej korzystają ze stalowych lub aluminiowych rurek jako rdzenia, co zapewnia większą odporność na wilgoć i długotrwałe użytkowanie na zewnątrz.
Wyplatanie powierzchni siedzisk i oparć
Sama wiklinowa powłoka fotela wyplatana jest metodami zbliżonymi do technik koszykarskich, ale dostosowanymi do dużych, płaskich lub kulistych powierzchni. Siedzisko wymaga zwykle splotów o zwiększonej gęstości i elastyczności. Oparcie może być wyplatane dekoracyjnie — z geometrycznymi wzorami lub ażurowymi polami.
Fot. Wikimedia Commons / CC — rzemieślnik podczas wyplatania dużego wyrobu.
Rodzaje wyrobów meblarskich
Fotele i krzesła
Fotel wiklinowy z wysokim owalnym oparciem (tzw. fotel pawia) to jeden z najbardziej rozpoznawalnych wyrobów polskiego wikliniarstwa. Wyplatany jest na okrągłym stalowym stelażu; jego charakterystyczne owalne oparcie dochodzi do 1,5 m wysokości. Proces wyplatania jednego fotela zajmuje kilkanaście do kilkudziesięciu godzin pracy.
Stoliki, półki i regały
Stoliki wiklinowe łączą zazwyczaj drewniany blat z wiklinową podstawą lub odwrotnie — drewniany stelaż z wiklinowym blatem plecionym. Regały wiklinowe służą jako elementy dekoracyjne do przechowywania lekkich przedmiotów; ze względu na naturalne ugięcia wiklinowe nie są stosowane do ciężkich ładunków.
Łóżka i sofy
Produkuje je znacznie mniej rzemieślników ze względu na złożoność konstrukcji i konieczność spełnienia wymagań nośnościowych. Sofy wiklinowe z wbudowaną sprężynową podstawą powstawały w Polsce głównie w latach 60.–80. XX wieku. Dziś sporadycznie wytwarzane są przez indywidualnych rzemieślników na zamówienie.
Pielęgnacja i trwałość mebli wiklinowych
Wiklina naturalna jest wrażliwa na przedłużone zawilgocenie — może gnić lub rozluźniać się. Zewnętrzne meble wiklinowe wymagają impregnacji (najczęściej lakierem do drewna lub olejem lnianym) i przechowywania zimą w suchym miejscu. Pęknięcia lub złamania poszczególnych pasm można naprawić przez wszycie nowych odcinków wikliny, co jest jedną z zalet materiału.
Współczesna produkcja i rynek
Polskie meble wiklinowe trafiają dziś głównie na rynek dekoracyjny i ogrodowy. Ośrodki rzemieślnicze w Rudniku nad Sanem oraz w rejonie Łowicza prowadzą zarówno produkcję tradycyjną, jak i przyjmują zamówienia indywidualne. Część producentów dokumentuje swoje techniki i wzory na platformach rzemieślniczych, co sprzyja zachowaniu wiedzy tradycyjnej.
Warto odwiedzić Muzeum Wikliniarstwa i Chmielarstwa w Rudniku nad Sanem, które gromadzi eksponaty z historii wikliniarstwa podkarpackiego i organizuje pokazy żywego rzemiosła.